niedziela, 21 września 2014

Modlitwy do ziemniaków



Modlitwy do ziemniaków

W pewnej wsi wpadli nasi chłopi na ciekawy pomysł. Oto, aby im Moskale nie rabowali, porobili prawosławne krzyże i pozatykali je w kopce z ziemniakami.
Moskale gdy przyszli do wsi uszanowali kopce i nietylko okopali lepiej, ale przystroiwszy i oświeciwszy świeczkami poklękali i zdjąwszy czapki modlili się do... ziemniaków.

Zachowano pisownię oryginalną. Źródło u autorów.

środa, 10 września 2014

Wspomnienia Kunegundy Frączek z Jasielskiego

Wspomnienia. Rys. A. Kusiak
Sowina, w Jasielskiem. […] W naszej wsi gospodarowali Moskale dość długo. Raz byli w jesieni 1914 roku, potem wrócili 21 grudnia i już pozostali aż do maja 1915 r. W grudniu toczyła się bitwa z nimi tuż koło mego domu, który otoczono okopami. Ze łzami w oczach patrzyliśmy, jak nasi żołnierze musieli się wtedy cofać ku Gorlicom. Gospodarka rosyjska dała się nam we znaki.- Przez cały pierwszy tydzień ich pobytu ludzie prawie nic nie jedli, bo w domu prawie nic nie było, jako, że co chwila wpadali żołnierze rosyjscy i brali, co się dało. Dnia 8 maja 1915 r., po bitwie, Rosjanie zaczęli odwrót, a niezadługo przyszli nasi. Jak wszędzie, tak i u nas daje się we znaki drożyzna wszystkiego, czego na wsi potrzeba.

Kunegunda Frączek.


Zachowano pisownię oryginalną. Źródło u autorów.

wtorek, 9 września 2014

Wspomnienia osób cywilnych I wojna









Wspomnienia Szymona Chmiela z miejscowości Długie

Wspomnienia. Rys. A. Kusiak
Długie, w [cenzura] Szanowna redakcyo!
Podczas odwrotu wojsk austryackich  i inwazyi rosyjskiej prawie cała wioska nasza uległa zniszczeniu. Bieda też u nas wielka, [cenzura]. A skąd brać to zboże, kiedy raz tylko w roku się je zbiera. [cenzura] Bieda u nas także z odbudową. Jednym odbudowali liche domy, które kosztują drożej, niż byłyby kosztowały dobre, porządne budynki, drudzy znowu dostali po paręset koron na odbudowę, innym wreszcie kazano się odbudować samym i obiecano pieniądze. Ludzie się odbudowali, zapożyczyli, a pieniędzy jak nie było tak nie ma. Na dobitek w tym roku w okolicy naszej zboże wymarzło i Bóg wie jak wypadną zbiory. Drożyzna ogromna; gdy się chce choćby okryć dzieci, to trzeba wysłać masę pieniędzy, a tu dochodu mało. Na produkty rolne nałożono ceny maksymalne, a za odzież i obuwie handlarze zdzierają niesłychane sumy.


Szymon Chmiel


Zachowano pisownię oryginalną. Źródło u autorów.

Wspomnienia I wojna



Wspomnienia oficerów i żołnierzy |Wspomnienia osób cywilnych



Wspomnienia oficerów i żołnierzy

Fragmenty wspomnień płk F. K. Latinika

Wspomnienia Frantiska Mikulaska, sapera z frontu pod Gorlicami



Fragmenty wspomnień płk F. K. Latinika


Fragmenty wspomnień płk F. K. Latinika, dowódcy 100. Pułku Piechoty.
Zachowano pisownię oryginalną

[…]  Sobota d. 1 maja
Dzień piękny słoneczny. Wszędzie spokój jakby przed burzą, tylko płatowce szybowały, mrucząc w przestworzu- a oprócz tego setki nożycowych lunet obserwowało okopy nieprzyjaciela i uderzenia szczególnych pocisków  wstrzeliwującej się artylerji.
Cała armia 11-ta ożywiona była pewną nadzieją ostatecznego zwycięstwa, a wyżsi dowódcy nie taili przekonania, że po stratach, które Rosjanie ponieśli do połowy kwietnia w Karpatach ( 400.000 zabitych i niezliczona liczba rannych), podupadł już  duch żołnierza rosyjskiego, pędzonego przez Mikołaja Mikołajewicza przez stosy poległych braci nahajką kozaków. Faktycznie moralność obniżyła się niezwykle: apetyczny sołdat nawet naczelnemu wodzowi tu i tam odmawiał posłuchu.
Według lotników: Rosjanie mają 1-2 dywizji rezerwy w okolicy Jasła- Biecza.

Niedziela - bitwa d. 2 maja.
Przepiękny dzień słoneczny, spokojny, okraszony świeżą zielenią wiosny. Punktualnie o 6h rano rozpoczyna się na całym froncie armji 11- ej ogień artylerji. Po pierwszych próbnych strzałach zagrzmiało 700 paszcz armatnich, które, wyrzucając stal i żelazo, przeżynają powietrze z sykiem i szumem, skowytem i gwizdem, a wbiwszy się w pozycję przeciwnika, z piekielnym hukiem cisną w górę na kilka metrów wysokości ziemię, kamienie, belki,, deski, karabiny i ciała ludzkie. Chmury duszącego dymu zalegają coraz to większą przestrzeń.
Tu i tam widać uciekających nieprzyjaciół, których gonią szrapnele austriackie. Dalekonośne „kanony” trzymają pod ogniem drogi przyfrontowe na tyłach nieprzyjaciela, by nie dopuścić rezerw do kontrataku. […]
Od 9h  rano zaczynają miotacze min niszczycielskie swoje dzieło, jakby rozszalały wulkan, od którego trzęsie się ziemia, okopy drżą i chybocą, przemieniając piękny dzień majowy w  piekło grzmotu i ryku. Dochodzą już przeraźliwe jęki rannych. Czasami słychać straszne eksplozje na tyłach nieprzyjaciela. Jest to robota eskadry płatowców niszczycielskich; miotą one ogromne bomby ekrazytu na mosty, węzły kolejowe i kolumny przeciwnika.
Ogień artyleryjski to potęguje się, to słabnie – stosownie do wskazówek dowódców. Ci, śledząc działalność i skutek ognia żądają telefonicznie skupienia go na pojedyncze gniazda oporu, zasypujące ołowiem okopy, w których ugrupowane do ataku oddziały wyczekują niecierpliwie 10h z zegarkiem w ręku. Wreszcie nadeszła upragniona chwila! Artyleryja przeniosła ogień na pozycje tylne nieprzyjaciela, miotacze min zamilkły, gwizdki dają znak – kolumny jak lawina biegną już do szturmu.
56 pp. i główna grupa uderzeniowa 100 pp. ( pierwszy i pół czwartego bataljonu pod dowództwem podpułkownika Pittla) zajęły w pierwszym impecie okopy, położone poniżej lasu góry Pustki, w których zostający przy życiu Rosjanie poddali się bez oporu. Lecz w dalszym ciągu ataku, po wejściu do lasu, trafiono na rowy strzeleckie dla artylerji niewidoczne, z dość liczną obsadą. Wywiązała się więc zażarta walka na bagnety, połączona z wielkimi po obu stronach stratami. Trzeci bataljon 100 pp., zajmujący środek atakującego pułku, dostał się pod flankowy ogień karabinów maszynowych, które, rozrzucone po zagrodach na zboczach wzgórz, utrzymały się, ogniem artyleryjskiem nietknięte aż do ostatniej chwili. Musiano więc szczególne gniazda oporu i karabinów maszynowych zdobywać osobno przy pomocy dywizjonu artylerji, majora Kaderschafki, towarzyszącego atakowi 100 pp. Straty bataljonu tego były wielkie, toteż, aby je częściowo wyrównać i atak nowemi wesprzeć siłami, wydzielono kompanję 14-tą z odwodu pułku na pomoc.
Prawoskrzydłowy skombinowany bataljon 20 pp. posuwał się dwiema kompanjami na równej wysokości z bataljonem trzecim 100 pp., dwie zaś kompanje odchyliły się schodkami ku koleji i lewemu skrzydłu południowego sąsiada ( 81-sza dywizja rezerwowa niemiecka), aby nie otworzyć przerwy w linji natarcia, którą to lukę nieprzyjaciel mógłby wykorzystać do kontrataku, a to tembardziej, że 81-sza dywizja ustała w ataku i trzymana pod flankowym ogniem nieprzyjaciela, nie mogła ruszyć się z zajętej linji. O 10h 50m donosi podpułkownik Pittl, iż górę Pustki 449 zdobyły oddziały 56 i 100 pp., i że nieprzyjaciel cofa się w kierunku wschodnim.
Równocześnie widziałem ze swego obserwatorjum, iż trzeci bataljon, wzmocniony jedną kompanją rezerwy, zyskuje na terenie, i że prawoskrzydłowy bataljon 20 pp. trzyma się dobrze. A ponieważ nadto artylerja własna wzięła pod ogień las Kamieniecki i z tego powodu kontratak z tej strony był prawie wykluczony, dlatego postanowiłem rzucić ostatnią kompanję rezerwy do walki, aby bataljon trzeci zasilić na nowo, cofającego się nieprzyjaciela z flanki uchwycić i własnym oddziałom ułatwić wyjście z lasu góry Pustki. Wraz z tą kompanją rezerwy udałem się też ze sztabem pułku na wzgórze natarcia trzeciego bataljonu, pociągajc za sobą połączenie telefoniczne.
O 13h zajęły 56 i 100 pp. nową linję, biegnącą od wzgórza 390 na południe, wzdłuż lasu góry Pustki, aż do Podlesia. Ponieważ 39 – ta dywizja piechoty honwedów pozostała około 2 klm. W tyle, przeto 56 pp., z obawy przed niebezpieczeństwem flance lewej grożącem, wysłał jeden bataljon w kierunku północnym ku wsi Wiatrówkom.
Wszystkie oddziały obu pułków były pomieszane i poprzerzucane a to wskutek trudnych warunków ataku, prowadzonego na silnie przeciętym i miejscami gęsto zalesionym terenie. Należało się więc w nowo zajętej linji, w porównaniu z sąsiadami (dywizje 39-ta i 81-sza) dość wysuniętej, nie tylko utrzymać, ale też  i okopać celem obrony na  wypadek kontrataku nieprzyjaciela. Nadto trzymać go pod ogniem, iżby wiązać jego siły, a przez to ułatwić rezerwom dywizji i korpusu ( 57-mu i 3-mu pp. ) flankowe ataki. Wreszcie należało ze względu na dalsze natarcie uporządkować bataljony i kompanje i do nowej przegrupować je akcji.
Zaraz po zdobyciu góry Pustki, to jest  o 11h, rozkazano kompanji technicznej 100-go pp. naprawić drogę, prowadzącą od kościoła we wsi Łużna w kierunku na wzgórze 390. Droga ta bowiem, poprzerzynana okopami rosyjskiemi i zniszczona lejami własnych granatów, była do podciągnięcia pojedynczych armat niezbędnie potrzebna. To też, dzięki wytężonej pracy kompanji technicznej, zajęły o 13h niektóre działa myśliwskie stanowiska ogniowe tuż za tyralierą 100 pp., kierując ogień na nieprzyjaciela stawiającego jeszcze opór. Kawalerja dywizji 12-ej wysunęła się na drogę koło kościoła w Łużnej celem odbioru i konwojowania jeńców. O 15h 30m powiadomiło dowództwo brygady 23-ej, że odwód dywizji: 57 pp. atakować będzie las Kamieniecki, posuwając się przez  Łużnę i Podlesie, aby ułatwić atak 81-ej dywizji niemieckiej na las Kamieniecki, i że 3-ci pp., dotychczasowy odwód korpusu VI, skierowany został do ataku flankowego na wieś Wiatrówki, celem wzmocnienia również natarcia pozostałej w tyle dywizji 39-ej honwedów.
Równocześnie nakazano: 56 i 100 pp. począwszy od 16h mają być przygotowane do dalszego ataku w kierunku na wieś Moszczenicę, aby zaraz, gdy 57 pp. stanie na równej wysokości z brygadą 23-cią, mógł on rozpocząć atak. Zgodnie z danym rozkazem rozpoczęto drugi ten atak, w którym osiągnięto do 20h wieczór wschodni skraj lasu, około półtora klm. Na zachód od wsi Moszczenicy położony, wszakże dalej posunąć się nie było możności a to z powodu silnego ognia piechoty nieprzyjacielskiej i karabinów maszynowych. Spóźniona pora utrudniała współdziałanie artylerji i dlatego zadowolono się obsadzeniem tej linji, wysuwając patrole dla wywiadu i ubezpieczenia. O 22h ustał nagle ogień na całej linji nieprzyjacielskiej. Dla atakujących było to pewną wskazówką, że nieprzyjaciel cofnął się już na całym froncie, a pod osłoną gwałtownego ognia ratował artylerię swoją i tabory. Mimo to, aby zabezpieczyć sobie wypoczynek nocny, uzupełnić amunicję i żołnierzom wydać żywność, należało wysłać odpowiedni wywiad i obsadzić wzgórza, na wschód od wsi Moszczenicy położone.
Dla takich zadań posiadały wszystkie pułki austrjackiej 12-tej dywizji piechoty oddział wywiadowczy, tak zwane „ Nachrichten- Detachement”. Oddział ten, w sile kompanji 180-200 ludzi liczącej, złożony był z najodważniejszych ochotników, częstokroć ludzi mniej sposobnych do parad i ćwiczeń w szyku zwartym, ale zato samodzielnych, nieustraszonych, zupełnie pewnych, można powiedzieć bezwzględnych awanturników, szukających przygód zabijaków, a biegłych przytem w władaniu nietylko karabinem, ale też granatem ręcznym i nożem.
Oddziałów takich używano do szczególniejszych zleceń, jak wywiadów, zasadzek nocnych, zaskoczenia napadami, ubezpieczenia wojska i t. d. Formacja ta za dnia przeważnie wypoczywała, biorąc się natomiast nocami do pracy. To też, gdy pod Moszczenicą ustał nagle ogień nieprzyjacielski, wysłano ów wywiadowczy oddział. Jakoż około północy nadesłał on meldunek, iż nieprzyjaciel opuścił całkowicie Moszczenicę, a niemniej i wzgórza na wschód od Moszczenicy położone.
Podciągnięto zatem kuchnie polowe, wozy amunicyjne i t. p., aby przygotować się do ataku na dzień następny. Dowódców pułków powołało o 13h dowództwo brygady do odprawy, celem wydania potrzebnych rozkazów. O 3h rano ogłoszono rozkaz dywizji, zawierający sytuację ogólną i odmarsz do dalszego natarcia w kierunku na Dział Krzemienny ( 371).

Poniedziałek d. 3 maja.
Do południa mgła i deszcz drobny, potem pogoda, noc zimna. Korpus VI zarządził dalsze natarcie dywizji 39-ej piechoty honwedów na Rozembark – Racławice- Dział Krzemienny, dywizji 12-ej piechoty na południe od poprzedniej aż po granicę pasu działania korpusu t. j. do drogi Strzeszyn – Biecz.
Działalność 100 pp. miała w tym dniu przebieg następujący.
O 6h 30 m rano wyruszył pułk z biwaku nocnego w jednej kolumnie na grzbiet wzgórza, położonego na wschód od kościoła w Moszczenicy. Grzbiet ten obsadzony był już przez 3-ci pp. w formacji bojowej, z frontem ku rozrzuconej wsi Bugaj.
O 10h rozpoczęto w rozwiniętym szyku posuwanie się naprzód przez las w kierunku wschodnim, 3 pp. na czele, 100 pp. zaś w formacji schodkowej za lewem  skrzydłem 3-go pp.
Za potokiem, biegnącym przez wieś Bugaj, skierowano oś natarcia wprost na wzgórze Dział Krzemienny, znak trygonometryczny 361. Po osiągnięciu zagród na południowy zachód tegoż wzgórza spoczywał 100 pp. blisko godzinę, kiedy 3 pp. i 57 pp. atakowały nieprzyjaciela, broniącego się w umocnionej pozycji. Ogień karabinów Rosjan  z kierunku północnego i wschodniego odczuł 100 pp., ponosząc straty w rannych i zabitych.
O 15h 30m popołudniu, przednie pułki (57, 3 i honwedów), po zdobyciu okopów nieprzyjacielskich, zdały się już wyczerpane. Nieprzyjaciel bronił wciąż samego wzgórza Działu Krzemiennego. Wówczas to rozkazał dowódca brygady 23-ej wprowadzić 100 pp. do ataku. Rozwinąwszy bataljon IV na widoczną z daleka grupę domów, bataljon III na lewo od poprzedniego i bataljon I w drugim rzucie jako odwód za lewem skrzydłem, przeszedł pułk natychmiast do akcji. Podczas natarcia w terenie trudnym, częściowo gęsto zalesionym, poprzerzynanymi jarami, wąwozami i urwiskami, niełatwo było zaiste utrzymać kierunek. To też pomięszały się ze sobą  oddziały prawie wszystkich pułków. A przeciwnik czynił nadzwyczajne wysiłki i kontrataki, nie szczędząc amunicji, by tylko Dział Krzemienny utrzymać.
O 16 h 30m szturmowały niemal jednocześnie wszystkie pułki dywizji 12-ej na całej linji. Pobity nieprzyjaciel opuszcza Dział Krzemienny i wzgórza na wschód położone. Zajmuje je natychmiast dywizja 12-ta i umacnia technicznie. Nieprzyjaciel obsadza przeciwległe wzgórze 368, na południe od wsi Racławice i las, próbując, przy wprowadzeniu sił nowych, odzyskać Dział Krzemienny. Ale nadaremnie. Dywizja 12-ta polska nie puści już zdobyczy z rąk swoich!
O zmierzchu, gdy ogień nieprzyjacielskich osłabł, uporządkowano pomieszane pułki, wyciągnięto z pierwszej linji tyraljerskiej zbędne oddziały, tworząc z nich odwody i przygotowując się do odparcia ataku, którego spodziewano się w nocy. Zaczem wysłano patrole ku pozycji Rosjan. Te stwierdziły, że przeciwnik przed północą opuścił Racławice, którą to wieś dywizja 39-ta honwedów zdobyła atakiem między 21 i 22h. Nadto doniosły patrole, że nieprzyjaciel zszedł również z pozycji, ciągnącej się przez wzgórza 368 i 339 wzdłuż drogi z Racławic do Biecza.
W dniu tym nie odnaleziono kuchni polowych 100 pp. które miały być w Strzeszynie. Żołnierz musiał więc zadowolić się po tylu trudach zimną konserwą. Natomiast dowieziono na czas i uzupełniono amunicję.
Straty 100 pp. wynosiły 10 zabitych i 94 rannych.



Wtorek d.4 maja
Dzień pogodny i upalny.
Dowództwo armii 11-ej przyszło do przekonania, że dopiero posiadanie linji Wisłoki rozstrzygnie o przełamaniu Karpat. Im prędzej zatem odzyska się Wisłokę, tem większe będą widoki katastrofy Rosjan broniących w górach przełęczy Dukli, a przez to w dalszym ciągu błyśnie nadzieja odsieczy Przemyśla i Lwowa.
Trzecia strefa obrony nabrała znaczenia: dla jej obsady i dla wzmocnienia osłabionej już 3-ej armji rosyjskiej napływały kolejne silne odwody, mianowicie: część dywizji 52-ej z korpusu V kaukaskiego, dywizja 81-sza i dywizja 2-ga jazdy pojawiły się przed lewem skrzydłem i środkiem armji Mackensena, przed prawe zaś jej skrzydło przychodziły świeże oddziały z Karpat. Oprócz tego wyładowano korpus III kaukaski i korpus V syberyjski.
Musiano więc dalej nacierać na nieprzyjaciela, stawiającego opór jeśli dotychczasowy sukces miał być w całości wyzyskany i jeżeli nie chciano dopuścić, by przeciwnik ugrupowawszy posiłki swoje do kontrofensywy w większym stylu, powstrzymał zamierzone zlikwidowanie front karpackiego.
Po bitwie na Dziale Krzemiennym nocował 100 pp. w formacji bojowej.
O 23h w nocy d. 3 maja rozkazał brygadjer gen. v. Metz na ustnej odprawie zaatakować nieprzyjaciela o świcie. Na wypadek jednak gdyby nieprzyjaciel cofnął się w nocy, brygada miała wyruszyć w dwóch kolumnach:
57 pp. jako kolumna prawa przez Biecz, 3 pp. jako lewa kolumna w kierunku na Siepietnicę, 100 pp. zaś przez wzgórze 369 za zewnętrznem lewem skrzydłem 3 pp. w tyle.
Do ataku wszkaże nieprzeszło, gdyż, jak doniosły patrole, nieprzyjaciel dokonał odwrotu podczas nocy.
W myśl powyższego rozkazu 100 pp. wyruszył o 5h rano. Przednią straż, bataljon I prowadziłem osobiście; bataljony III i IV miały pod dowództwem podpułkownika Pittla wyruszyć 15 minut później. Przed osiągnięciem wzgórza 368 otrzymałem rozkaz piśmienny: „Kontynuować pochód. Mianowicie 57 pp. przez Biecz na górę 306 na wschód od wsi Grudna Kępska, 3 i 100 pp. na wzgórza położone na południowy zachód od wsi Siepietnica. Wymarsz pułków najpóźniej o 5h 30m rano. Artylerja otrzymała osobny rozkaz przyłączenia się jaknajspieszniej do kolumn piechoty. V. Metz”.
W myśl tego rozkazu należało przypuszczać, iż nieprzyjaciel odskoczył dość daleko, lecz już o 5 h 30m zauważyłem grupy pojedyncze nieprzyjacielskiej piechoty na wschodni wzgórz potoku Binarowa.
Wnet też I bataljon 100 pp. rozwinął się, by zająć korzystne pozycje do otwarcia bitwy, a o 5h 45m rozpoczęły karabiny maszynowe tegoż bataljonu razić nieprzyjaciela.
O 6h rano przygalopowała bateria kapitana Gutzmana, której nakazałem ostrzeliwać oddziały przeciwnika, przesuwające się z południa na północ. Niebawem zjawił się u mnie pułkownik  Riedl, dowódca pułku artylerji. Poinformowawszy się o sytuacji, skierował on ogień bateryj, które wkrótce nadeszły, na nieprzyjaciela, obsadzającego wzgórza wschodniej wsi Binarowej. Prawie na równej wysokości z awangardą 100 pp. posuwała się dywizja 39-ta piechoty ze wsi Binarowa w kierunku na wieś Święcany.
Ponieważ reszta 100pp. nie podążyła za awangardą, a łącznikowe patrole nie odnalazły jej jeszcze, jednym zaś bataljonem, który w rozpoczętej bitwie tworzył właściwie tylko osłonę artylerji pułkownika Riedla, nie można było samodzielnie prowadzić dalej natarcia, przeto wysłałem ponownie patrole do nawiązania łączności w stronę Biecza.
O 7h rano spostrzeżono kolumnę, maszerującą z lasu ku wzgórzu 339. Przypuszczając, iż brygadjer zmienił pierwotną dyspozycję- udałem się osobiście w stronę Biecza, by kolumne tę uchwycić w przekonaniu, że jest to kolumna podpułkownika Pittla. W drodze spotkałem 3 pp. w rozwiniętym szyku, posuwający się ku wyżynie 341 i otrzymałem meldunek Pittla. Donosił mi: „ Przeszedłszy o 7h 45m w formację bojową mijam Biecz, aby zająć wzgórza położone na wschód północny od tego miasteczka”. Zaczem dowódcy bataljonu I, kapitanowi Mischkemu, wydałem rozkaz, aby  podążył za lewem skrzydłem nacierającego 3pp. jako odwód, po zdobyciu zaś wzgórz na wschód od potoku Binarowa, połączył się z pułkiem własnym.
 O 9h rano objąłem kierownictwo walki 100 pp. pod Bieczem. Zdobycie wzgórz, na północ od Przedmieścia, było nader ciężkie i zmian pełne, gdyż nieprzyjaciel bronił się heroicznie i częstemi kontratakami  odbierał nam zdobyte już pozycje, które też kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk.
O 10h musiano użyć nawet odwodów batalionów, celem utrzymania się w osiągniętej linji. Ogień artylerji i karabinów maszynowych przeciwnika wzmagał się coraz to bardziej. Sytuacja zdawała się z każdą minutą niepewniejsza, wobec czego należało przedsięwziąć  decydujący wprost wysiłek, byle tylko nieprzyjaciela wyrzucić z zajmowanej pozycji panującej.
Wyruszyłem więc z odwodem pułku ( ½ III bataljonu), ukrytym w lasku w Nadmieściu, aby przy pomocy artylerji własnej zmusić Rosjan do odwrotu. Lecz, minąwszy potok, spostrzegłem, iż nieprzyjaciel gromadzi ludzi około domów naprzeciw wewnętrznych skrzydeł 100 i 3 pp Przeczuwając, możliwy z tamtąd lada chwila wypad przeciwnika, wysłałem z odwodu swego jedną kompanję wzdłuż potoku, by zaszachować go kontratakiem z flanki.  Atoli zanim kompanja ta zdobyła się tam przedostać , nieprzyjaciel rozpoczął szturm, zmuszając własną tyralierę do cofnięcia się na linję wyjściową. W tym krytycznym momencie (11h) zauważono nieczynny karabin maszynowy, który, po ranieniu celowniczego, pozostawiono w tyle. Adiutant pułku, porucznik Metalik, będący w sztabie moim, objął obsługę „maszynki”. Celny ogień karabinu pomieszał zaraz szturmujących. Tyraliera wyzyskała położenie i przeszła do przeciwuderzenia, wskutek czego poddało się około 300 Rosjan przed minutami tak groźnych!
Bataljon I i III, wzmocnione ostatnią kompanją odwodu, poczęły tem raźniej posuwać się naprzód.  W szturmie na bagnety zdobyto o 12h całe wzgórze na północ od Przedmieścia. Choć jeszcze do 15h popołudniu próbowali Rosjanie dwa razy je odebrać, lecz za każdym razem opłacili chęć tę ciężkimi stratami.  Wreszcie cofnął się nieprzyjaciel na wzgórze 342, zostawiwszy silniejszy oddział na pagórku 332, który zajęto planowem obejściem i atakiem wykonanym z flanki południowej o 18h.
Około 17h popołudniu nadesłało mi dowództwo dywizji 12-ej rezerwę ( dwa bataljony 20pp.) celem wzmocnienia 100pp. podczas trzydniowej ciężkiej bitwy wyczerpanego, a o osłabionym już bardzo stanie bojowym.
O 18h 45m  musiałem prosić dowództwo, iżby artylerja jego skierowała ogień na przystanek kolejowy Lisówek, gdzie gromadziły się oddziały nieprzyjacielskie , nadto aby gościniec Biecz- Jasło obsadzono ewentualnie kawalerją dywizyjną, gdyż z własnych oddziałów nie mogłem nic a nic wydzielić na ubezpieczenie i zamknięcie gościńca.
Kompanja techniczna pułku pracowała dzień cały nad naprawą mostu według rozkazu dywizji i dopiero o 16h popołudniu połączyła się z pułkiem, tworząc jego rezerwę.
Oddział wywiadowczy 100 pp., wysłany o świcie na wywiad do Biecza, po lekkiej utarczce , stoczonej z patrolami kozaków, przeszukał miasteczko i wziął przeszło 300 żołnierzy rosyjskich wraz z oficerem do niewoli. Potem walczył on wspólnie z 57 pp. pod Grudną Kępską, a o 17h zgłosił się u mnie do dyspozycji i musiał na koniec obsadzić na noc gościniec Biecz- Jasło, ku czemu jazda dywizji czuła się za słabą.
Podczas dnia spożyto znów konserwę na zimno.
O 22h 40m nakazało dowództwo 12-ej dywizji, aby 20 pp. zluzował mój pułk, który miał przenocować w Bieczu, jako rezerwa dywizji. Nie wyznaczono  jednak ani miejsca na biwak, ani kwater. Odprawy dywizyjnej już drugi dzień nie wydano, nadto nie można było odnaleźć dowództwa brygady, które zmieniało kilka razy w ciągu dnia bojowe miejsce postoju.
 Rozkazałem podciągnąć kuchnie polowe i wozy amunicyjne do klasztoru., położonego w wschodniej stronie miasta Biecza.  Tu między 1h i 3h rankiem d. 5 maja uraczono kompanje powracające z pola walki ciepłą strawą ( od dwóch dni po raz pierwszy) i uzupełniono amunicję. Ponieważ Biecz zawalony był taborami, kawalerją i różnemi jednostkami administracyjnemi, a wszystkie kwatery zajmowały oddziały, nie biorcę udziału w walce, dlatego i tej nocy zabrakło dla wycieńczonego a zwycięskiego piechura dachu nad głową. Musiał więc on  spędzić noc całą pod gołym niebem, pod murem około kościoła i klasztoru.
Straty podczas bitwy: 18 zabitych, 126 rannych.


Środa d.5 maja.
Pogoda, upał za dnia noc chłodna.
[…] Do dalszego natarcia w d. 5 maja wyruszyła główna kolumna dywizji 12-tej pod dowództwem gen. Puchalskiego (3, 20, 57 pp. i artylerja) na gościńcu Biecz- Jasło.
Kolumna lewa 56 pp. miała poruszać się na równej wysokości przez Lisów- Sławęcin, 100 pp. zaś, który od sześciu dni nie miał ani godziny wypoczynku, przeznaczono jako rezerwę korpusu w Bieczu. Wydałem więc zarządzenie celem, wyszukania kwater alarmowych, czyszczenia broni, reparacji munduru i rynsztunku, nadrobienia od kilku dni zaniedbanych prac kancelaryjnych, no i wreszcie uroczystego pochowania naszych zabitych kolegów. Zaledwie wróciliśmy z cmentarza a już o 10h 45m przedpołudniem dostałem rozkaz telefoniczny polecający dołączenie do kolumny gen. Puchalskiego z pozostawieniem jednej kompanji celem ochrony parku lotniczego w Bieczu.
Jakoż o 11h wymaszerował pułk z Biecza, lecz zanim doścignął kolumnę gen. Puchalskiego otrzymał o 12h 30m w folwarku (M. H.) Lisówek nowy rozkaz przesunięcia się do wsi Lisów, do dyspozycji gen. v. Metz- bitwa była bowiem już rozpoczęta.
W Lisowie o 13h 30m informowano mnie o przewidzianym ataku nocnym; pułk może wprawdzie wypocząć za wzgórzem 325, lecz być też i za dnia gotowym do akcji.  Sposobności tej użyłem do przeformowania pułku, ponieważ w poprzednich bitwach  stracił on 42 oficerów i 1.350 ludzi. Rozwiązałem więc bataljon I, aby nim zasilić inne kompanję. PO przetworzeniu tem składał się pułk z bataljonu trzeciego ( 4 kompanje), bataljonu IV ( 2 kompanję), 4 oddziałów karabinów maszynowych, kompanji technicznej i oddziału wywiadowczego. Do wieczora wydano żywność z kotła: kto mógł a miał- zmieniał bieliznę, mył się w potoku, czyścił rynsztunek i wreszcie ułożył się do snu, wiedząc, iż czeka go noc ruchliwa. […] Wyruszono z Lisowa o 20h wieczór. Na wschód od Skołyszyna ugrupowano pułki do do ataku, który rozpoczął się o 23h w nocy. Bez względu na ogień nieprzyjacielski i straty posuwano się całkiem cicho przez 20m aż do okopów przeciwnika, które zdobyto bagnetem, biorąc tylko nielicznego jeńca. Nieprzyjaciel ratował się ucieczką, spaliwszy po drodze domy i zagrody.
100 pp. poniósł małe straty ( 3 zabitych, 7 rannych). Po zdobyciu pozycji Rosjan ściga ich gwardia w kierunku na Dąbrówkę, 56 pp. na Opacie, 100 pp. na grzbiecie wzgórza w kierunku na znak trygonometryczny 317, który o 2h 30m osiągnięto. Teraz wysunięto straże ubezpieczające i wywiad, rozkładając biwak na wzgórzu, chociaż na krótki nocleg. Patrole wywiadowcze aż do Wisłoki nie natrafiły nigdzie na nieprzyjaciela.

Czwartek d. 6 maja.
Ciepło, pogoda, noc zimna. […]
Po wypoczynku dwugodzinnym wyruszył 100 pp. o 6h rano z biwaku na wzgórzu 317 w kierunku na Jareniówkę. Lekki tabor i kuchnie polowe pułku zadyrygowano przez Trzcinicę na szosę Biecz- Jasło. Do 8h rano rozwinął się bataljon III na wzgórzach na wschód od wsi Jareniówki, pół zaś batljonu IV w odwodzie. Oddział wywiadowczy przeprawił się przy pomocy oddziału pionierów o 9h 20m  na drugi brzeg Wisłoki, celem dokładnego wywiadu pozycyj nieprzyjacielskich, które obsadzone były dość silnie, począwszy od zamku w Ułaszowicach przez wzgórze 307, Kowalowy, Wyrąbiska 342 i na stokach ku wsi Podzamcze.
Ponieważ zamierzano forsować Wisłokę natarciem, przeto batljon III o 9h 30m obsadził wieś Kaczorowy, a równocześnie podjęła artylerja nieprzyjacielska silny ogień, skutkiem czego rozbito i spalono kilka domostw we wsi Kaczorowy i Jareniówce.
O 11h 30m począł nieprzyjaciel prażyć ogniem działowym 56 pp., maszerujący na południowym wzgórzu Jareniówki.
O 12h przesunięto kompanję ze wzgórza 272 na północny skraj wsi Bryły w celu ubezpieczenia lewej flanki bataljonu III. W tym czasie nadesłał dowódca oddziału pionierów raport ze zbadania Wisłoki, stwierdzający możliwość przejścia przez Wisłokę w bród tylko powyżej ujścia Jasiółki (1-1.20m. głębokości).  Wobec tego przedstawiłem dowództwu swój pogląd. A więc bez współudziału artyleryji własnej, która znajdowała się przy południowej kolumnie na szosie Biecz – Jasło, nadto bez łodzi i innych pomocniczych środków do przeprawy poniżej ujścia rzeki Jasiółki, przejść Wisłoki w bród nie podobna. Dalej półtora bataljonu 100 pp. jest w ogóle siłą niewystarczającą ku zdobyciu wzgórz nieprzyjacielskich tem bardziej, że cała dolina Wisłoki, aż po szosę Jasło – Kołaczyce, utrudniając ukryte podejście do pozycyj przeciwnika, wprost naraża pułk na zagładę. Wreszcie atak ten leżał by w strefie korpusu gwardyji. Wszystko to ściśle rozważywszy, brygadjer gen. v. Metz rozkazał zaniechać dalszych przygotowań do frontalnego forsowania Wisłoki, natomiast zaś przesunąć, zanim zapadnie zmierzch, niespotrzeżenie  bataljon III 100 pp. ku ujściu Jasiółki, a to celem przeprawy brodem.
Przeto o 20h 45m rozpoczęto przeprawę tę, pozostawiając 1/ 2 bataljonu IV na wzgórzu 272 aż do ukazania się oddziałów gwardyji.
O 22h 30m zakwaterował się 100 pp., do nitki przemokły i zziębnięty w Jaśle, gdyż mimo dzień gorący woda Wisłoki była dość zimna. Kuchnie polowe i tabor nadeszły o 23h przed północą.   
  

        

niedziela, 7 września 2014

Operacja dukielsko-preszowska - "czesko-słowackie Monte Cassino" na Podkarpaciu



Żołnierze radzieccy w drodze na pozycję ogniową
źródło: W.Szymczyk, Przez "Dolinę Śmierci" i Przełęcz Dukielską,
Rzeszów 1984.
 W wyniku prowadzonej przez armię radziecką operacji lwowsko-sandomierskiej latem 1944 r., wojska te znalazły się na Podkarpaciu i stanęły na północ od Krosna.  Dowódca 1 Frontu Ukraińskiego, marszałek Iwan Koniew, zamierzał dać wypocząć swoim żołnierzom po prowadzeniu kilkutygodniowych działań ofensywnych. Uzupełnienia były niezbędne, tak samo w ludziach, jak i w sprzęcie bojowym, a z kolei drogi zaopatrzenia nadmiernie wydłużone. Wszystko jednak zmieniło się dnia 29 sierpnia, kiedy to na Słowacji wybuchło powstanie skierowane przeciwko wojskom III Rzeszy i faszystowskim rządom ks. Jozefa Tiso, który od 1939 r. stał na czele marionetkowego rządu słowackiego.
31 sierpnia ambasador emigracyjnego rządu Republiki Czechosłowackiej poprosił ZSRR o pomoc. Od 4 września trwały zrzuty zaopatrzenia na Słowacji, a wcześniej bo już 2 września marszałek Koniew przedstawił kwaterze głównej plan operacji, która miała umożliwić wojskom radzieckim wkroczenie na Słowację i pomoc powstańcom.
W jego zamyśle uderzenie miała przeprowadzić lewoskrzydłowa 38. armia 1 Frontu Ukraińskiego, dowodzona przez generała pułkownika Kiryłła Moskalenkę i dodatkowo wzmocniona 1 Korpusem Czechosłowackim, 1 Korpusem kawalerii gwardii, 25 korpusem pancernym, 17 dywizją artylerii przełamania, dywizją artylerii przeciwlotniczej, dwiema samodzielnymi brygadami i pułkami katiusz, jednostkami saperskimi i innymi, jej działania miały być ponadto wspierane z powietrza przez cztery korpusy lotnicze. Przygotowujące się do uderzenia wojska ześrodkowano w rejonie: Przybówka, Odrzykoń, Mała Krasna, Lutcza, Bonarówka i Oparówka, a ich zadaniem było przełamać obronę nieprzyjaciela na odcinku Niepla- Odrzykoń i dalej nacierać w stronę Potoku, Dukli, Tylawy, Barwinka, a później już na Słowacji, w kierunku Preszowa. W tym samym czasie z kierunku Sanoka na Komańczę miała przejść do natarcia 1 Armia gwardii 4 Frontu Ukraińskiego.
Operacja ta miała zakończyć się wkroczeniem do Preszowa w pięć dni po jej rozpoczęciu.

 Rozpoczęcie działań

Pomnik na wzgórzu Franków,
źródło: W.Szymczyk, Przez "Dolinę Śmierci" i Przełęcz Dukielską,
Rzeszów 1984.
Działania rozpoczęły się 8 września od zmasowanego ataku artylerii oraz lotnictwa na pozycje niemieckie w okolicach Krosna. Miało to miejsce o godzinie 6:40 czasu moskiewskiego tj. o 4:40 czasu środkowo-europejskiego. O godzinie 6:45 czasu miejscowego artyleria przeniosła ogień w głąb pozycji nieprzyjaciela, a do natarcia ruszyła piechota. Niemcy oszołomieni potężnym przygotowaniem artyleryjskim, poczęli wycofywać się z pierwszej linii obrony, zostawiając tylko nieliczne grupki osłonowe, które szybko ustępowały wrogowi. Pomimo to natarcie jednak nie posuwało się tak szybko jak planowało dowództwo. Nie zdobyto tego dnia Krosna, co zmusiło atakujących do obchodzenia miasta wąskimi górskimi drogami. Te z kolei szybko się zakorkowały, przez co nie udało się jak planowano rzucić do boju wojsk następnych rzutów. Zdobyto za to takie wsie jak: Przybówka, Brzezówka, Jedlicze, Zręcin. Krosno ostatecznie udało się zdobyć dopiero 11 września, w tym też czasie część oddziałów sowieckich osiągnęła po walkach drogę Nowy Żmigród-Dukla i przedarło się aż w okolicę Krempnej. W tym samym dniu 11 września, toczyły się  bardzo krwawe  i zacięte walki o górujące nad okolicą Dukli wzgórze 534 zwane Franków. Wielokrotnie przechodziło ono z rąk do rąk, a 12 września Niemcy pięć razy próbowali go bezskutecznie odbić. Dużą rolę w walkach o to strategiczne wzgórze odegrał korpus czechosłowacki, ponosząc przy tym duże straty.

 Bitwa pancerna w "dolinie Śmierci"

 Niemcy, ochłonąwszy z pierwszego zaskoczenia zaczęli podciągać posiłki, w tym m.in. dwie dywizje pancerne, które niezwłocznie przystąpiły do kontrataku od zachodu, próbując odzyskać kontrolę nad kluczową drogą. Wtedy też w rejonie Łysej Góry, wsi Iwla i Głojsce w Dolinie Iwełki, określonej od tego czasu ponurą nazwą Dolina Śmierci, doszło do zaciętej  bitwy spotkaniowej między dywizjami pancernymi. Krwawe walki rozpoczynają kilkudniowe, ciężkie boje. Zarówno czołgi sowieckie jak i hitlerowskie atakują raz po raz , jednak front po chwilowych drobnych przesunięciach o kilometr lub dwa, nawet kilka razy dziennie, zasadniczo nie zmienia się. Wraki czołgów i wozów pancernych usłały miejscowe pola i można tam było je zobaczyć jeszcze kilka lat po wojnie.

 Wyzwolenie Dukli i dalsze działania

Pomnik bitwy o przełęcz dukielską po słowackiej stronie
źródło: Wikipedia
14 września Niemcy ostatecznie opanowują newralgiczny fragment szosy Nowy Żmigród- Dukla, łatając w ten sposób wyłom i zamykając w okrążeniu oddziały radzieckie walczące w okolicach Krempnej, które od tej pory zostały bez dróg zaopatrzenia, próbując przedzierać się w kierunku Tylawy, gdzie ostatecznie udaje się im połączyć z resztą sił 25-26 września.
15 września marszałek Koniew decyduje się przenieś ciężar natarcia pod Rymanów, jeszcze tego samego dnia wyzwalając to miasto. Wskutek niezadowalającego tempa natarcia następnego dnia próbuje przerwać front jeszcze bardziej na wschód, oraz jednocześnie wzmacnia, wciąż walczące pod Duklą oddziały. Dzięki temu ostatecznie 20 września udaje się zająć ruiny Dukli. Następnie nadal nacierano w stronę granicy słowackiej. 23 września Niemcy zmuszeni byli wycofać się z Tylawy, jednak szybko organizując obronę na wzgórzach na południe od tej miejscowości, nie pozwolili tego dnia dotrzeć nacierającym do granicy polsko-słowackiej.
25 września Sowieci i Czechosłowacy przeszli na całej linii do obrony w celu przegrupowania swoich sił przed planowanym kolejnym uderzeniem w stronę granicy słowackiej, co stało się ostatniego dnia września. Zacięte boje trwały przez kilka dni, a 6 października Niemcy opuszczają Przełęcz Dukielską w obawie przed okrążeniem. Ciężkie boje na terenie Słowacji wojska radzieckie i I korpus czechosłowacki toczyły do 28 października, a walki o charakterze lokalnym trwały jeszcze i w listopadzie. Ostatecznie Niemcy wycofali się na nową linię obrony za rzekę Ondavę, gdyż z prawego skrzydła od Zakarpacia znów groziło im odcięcie. Tutaj front zatrzymał się aż do styczniowej ofensywy armii radzieckiej. Podstawowy cel operacji dukielsko-preszowskiej, jakim była pomoc powstańcom na Słowacji nie powiódł się. Powstanie w międzyczasie skapitulowało pod koniec października.


Podsumowanie

Straty po obu stronach są ciężkie do oszacowania, według różnych źródeł straty sowieckie podaje się na od ok. 80 000 do nawet 130 000, ponadto korpus czechosłowacki stracił ok. 6 500 żołnierzy, a po drugiej stronie straty Niemiec i Węgier szacuje się od ok. 50 000 do ponad 70 000. Dzisiaj historycy sprzeczają się nad zasadnością tak dużych strat szczególnie po stronie radzieckiej. Pojawiają się głosy, iż operacja ta specjalnie była prowadzona dosyć mozolnie aby w zamyśle Stalina wykrwawić w jak największej mierze własną 38 armię, która w większości brała swoich rekrutów z zachodniej Ukrainy, które to ziemie Stalin uważał za „niepewne politycznie”, toteż oprócz otwarcia sobie drogi na Słowację, pozbycie się tzw. „elementu reakcyjnego”  mogło by być dla niego korzystne. Inni natomiast twierdzą, iż natarcie nie rozwijało się pomyślnie, głównie przez niekompetencję dowódców na szczeblu dywizji i korpusów oraz przez fakt, iż Niemcy zdążyli podciągnąć znaczne posiłki. Początkowo tego odcinka frontu strzegły tylko dwie dywizje niemieckie, ale do końca września ściągnięto tu z innych odcinków frontu około 42 000 żołnierzy,  w tym dwie dywizje pancerne: blisko 240 czołgów i dział pancernych. Siły te stanowiły ok. 40% wszystkich sił hitlerowskich walczących przed 1 Frontem Ukraińskim od Sanoka po Zawichost.
Niezależnie od tego spotkaniowa bitwa pancerna w okolicach Iwli i Głojsc była jedną z większych tego typu na ziemiach polskich podczas II wojny światowej.


"Czecho-słowackie Monte Cassino"


Operacja dukielsko-preszowska odegrała też niebagatelną rolę w historii naszych południowych sąsiadów: Czechów i Słowaków. Męstwo i ofiara I Korpusu Czechosłowackiego oraz chęć niesienia przez tych żołnierzy pomocy walczącym powstańcom słowackim, pomimo wszystkich uwarunkowań politycznych spowodowała, iż wydarzenie to zapisało się w tradycji tych narodów niezwykle chwalebnie i ma dla nich niemal takie znaczenie symboliczne, jak dla nas Polaków walki II Korpusu Polskiego o Monte Cassino, a pamiątki po tych wydarzeniach po dziś dzień rozsiane są po północnej Słowacji.




  


I o Dukli podnoszącej się ze zniszczeń w Polskiej Kronice Filmowej z 1946 r. Materiał zaczyna się w czasie 5:12





środa, 3 września 2014

Zaginiony Halifax - zestrzelenie samolotu w Banicy - Krzywej

Wybudowany w 2009 r. nowy pomnik w Banicy-Krzywej
W nocy z 27 na 28 sierpnia 1944 r. niedaleko miejsca, gdzie w Banicy- Krzywej znajduje się teraz pomnik poświęcony pamięci poległych lotników, zestrzelono samolot Halifax z polską załogą, który leciał z Włoch ze zrzutem zaopatrzenia dla trwającego właśnie powstania warszawskiego.
Przez dziesięciolecia nieznane były nazwiska lotników, a na wybudowanym pierwszym pomniku z roku 1969  widniała także mylna data. Napis na tym postumencie brzmiał: "Pamięci 7 lotników polskich nieznanego nazwiska niosącym z Włoch pomoc dla powstańców Warszawy poległym w Banicy we wrześniu 1944 r. w 25 rocznicę śmierci - społeczeństwo powiatu gorlickiego".
Nieocenione zasługi w odkryciu, a także upamiętnieniu owego tragicznego lotu położył pan Aleksander Gucwa, który wyniki swoich badań opublikował w swej książce "Odwaga i Nadzieja".

Więcej o katastrofie Halifaxa przeczytać można także na jego stronie internetowej:

KATASTROFA LOTNICZA W BANICY-KRZYWEJ

poniedziałek, 1 września 2014

Cmentarz wojskowy nr 123 Łużna - Pustki

Cmentarz Wojskowy nr 123 Łużna - Pustki
Pochowanych: 912 żołnierzy armii austro-węgierskiej, 65 żołnierzy armii niemieckiej, 227 żołnierzy armii rosyjskiej
46 mogił zbiorowych i 829 pojedynczych
Cmentarz projektował: Jan Szczepkowski
Kaplicę projektował: Dusan Jurkovic

Fot. Anna Kusiak, 2008 r.






Najbardziej reprezentacyjnym obiektem okręgu nr IV Łużna jest cmentarz nr 123 w Łużnej położony na kluczowym dla pierwszej fazy operacji gorlickiej wzgórzu Pustki. Został on zaprojektowany przez polskiego architekta Jana Szczepkowskiego. Należy do największych w całej Galicji Zachodniej i zajmuje powierzchnię 29152metrów kwadratowych. Szczególną uwagę zwraca jego układ oddający specyfikę walki leśnej; groby znaczą miejsca licznych potyczek i pojedynków, rozrzucone są na polankach połączonych ścieżkami. Cmentarz wieńczyła blisko 25-cio metrowa kaplica wewnątrz której znajdował się ołtarz z płaskorzeźbą Zbawiciela, która jednak nie przetrwała do dziś, ulegając pożarowi w 1985 r. W pobliżu jej pozostałości w postaci wysokich fundamentów znajdują się dwa niewielkie pomniki przedstawiające Koronę św. Stefana i wyróżniające kwatery żołnierzy węgierskich. Z racji swoich rozmiarów, znaczenia oraz stosunkowo łatwej dostępności terenowej corocznie odbywają się na nim uroczystości poświęcone obchodom rocznicy bitwy gorlickiej. W tym celu w centralnej jego części wybudowano ołtarz polowy.

Zdjęcia z roku 2015, fot. Róża Bednarek:








Cmentarz wojskowy nr 103 Pagorzyna

Cmentarz wojskowy nr 103 Pagorzyna
Pochowanych: 14 żołnierzy armii niemieckiej, 166 żołnierzy armii rosyjskiej


Fot. Stanisław Niemiec, 2017 r.










Fot. Anna Kusiak, 2008 r.






Położony w środku lasu, tuż przy szczycie Łysej Góry ( 468 ), obiekt nr 103 w Pagorzynie, znajduje się on w miejscu, gdzie według relacji okolicznych mieszkańców rozegrała się gwałtowna walka na bagnety. Ogrodzony początkowo słupkami z literami HV, po remoncie zamienionymi na proste drewniane ogrodzenie. Niestety podczas przeprowadzania renowacji nie zachowano jego pierwotnego kształtu. Znajdują się na nim mogiły ziemne w układzie rozproszonym z żeliwnymi krzyżami na betonowych cokołach w dwóch rodzajach w zależności od wyznania poległych. 


Cmentarz wojskowy nr 91 Gorlice

Cmentarz Wojskowy nr 91 Gorlice
Pochowanych: 425 żołnierzy armii austro-węgierskiej, 140 żołnierzy armii niemieckiej, 287 żołnierzy armii rosyjskiej
161 mogił zbiorowych i 140 pojedynczych
Cmentarz projektował: Emil Ladwieh
Postument projektował: Gustaw Ludwig

Fot. Anna Kusiak, 2008 r.









Cmentarz nr 91 w Gorlicach stanowi wizytówkę tego okręgu cmentarnego, często odbywają się na nim uroczystości rocznicowe bitwy pod Gorlicami. Znajduje się on na dominującym nad Gorlicami wzgórzu 357. Dnia 2 maja na tym właśnie wzgórzu doszło do zażartej walki na bagnety pomiędzy 271. i 272. pułkiem piechoty niemieckiej z 82. niemieckiej Dywizji Piechoty, a broniącymi się tam żołnierzami rosyjskimi, wskutek czego obie strony poniosły znaczne straty. Po zakończeniu działań wojennych postanowiono wzgórze to poświęcić pamięci bitwy gorlickiej i nadano mu nazwę góra Cmentarna. Projekt cmentarza wybrano na drodze konkursu, spośród wielu zgłoszonych prac ostatecznie zwyciężył projekt autorstwa Emila Ledewiga. Odrzucono m.in. projekt autorstwa znanego słowackiego architekta Dusana Jurkovica. Ponieważ do budowy potrzebne były olbrzymie ilości kamienia toteż wybudowano specjalną kolejkę torową o długości ok. 2 km prowadzącą bezpośrednio do kamieniołomu znajdującego się na zboczu wzgórza Urwisko. Obiekt ten w dużej mierze został wybudowany przez jeńców rosyjskich umieszczonych w obozie jenieckim na terenie Gorlic w okolicach ulicy 11 listopada. W jednym z domów który stoi przy tej ulicy po dziś dzień znajdował się lazaret przyobozowy. Pierwsze uroczystości ku czci poległych odbyły się na tym cmentarzu jeszcze w roku 1915, w dniu Święta Zmarłych. Biorąc pod uwagę, że nadal toczyła się wojna uroczystości te były obchodzone z wielkim rozmachem. Wśród zaproszonych gości znalazła się znaczna liczba oficerów wyższego szczebla, zarówno austriackich, jak i niemieckich, wśród cywilnych przedstawicieli znalazł się m.in. minister do spraw Galicji w rządzie Austro-Węgier, Władysław Długosz. 

Cmentarz wojskowy nr 80 Sękowa

Cmentarz wojskowy nr 80 Sękowa
Pochowanych:  468 żołnierzy armii austro-węgierskiej, 378 żołnierzy armii niemieckiej, 360 żołnierzy armii rosyjskiej


Fot. Anna Kusiak, 2008 r.







Początkowo głównym cmentarzem okręgu gorlickiego miał być obiekt nr 80 w Sękowej. Znaczenie tego cmentarza podkreślono usytuowaniem na widocznym z drogi, najwyższym punkcie terenu. Budowla ta sprawia wrażenie bardzo monumentalnej, głównie przez cztery kamienne pylony tworzące bramę wejściową. Początkowo w projekcie bryłę cmentarza miała zamykać okazała kaplica upamiętniająca walki pułków bawarskich w tym rejonie, jednak jej budowy nigdy nie ukończono, głównie ze względu na fakt iż rolę cmentarza reprezentacyjnego w tym okręgu przejął obiekt nr 91 w Gorlicach.

Cmentarz wojskowy nr 78 Ropica Górna (Ruska)

Cmentarz wojskowy nr 78 Ropica Górna (Ruska)
Pochowanych: 165 żołnierzy armii rosyjskiej, 122 żołnierzy armii austro-węgierskiej

Fot. Anna Kusiak, 2008 r.



Cmentarz wojskowy nr 67 Ropica Górna (Ruska)

Cmentarz Wojskowy nr 67 Ropica Górna (Ruska)
Pochowanych: 58 żołnierzy armii austro-węgierskiej, 52 żołnierzy armii rosyjskiej
13 mogił zbiorowych i 4 pojedyncze

Fot. Anna Kusiak, 2008 r.




Na wielu galicyjskich cmentarzach pozostałych po zmaganiach wojennych pod Gorlicami możemy odnaleźć pomniki ufundowane przez rodziny spoczywających tam żołnierzy. Po dzień dzisiejszy krewni poległych tam, przyjeżdżają często z dalekich stron by odwiedzić swoich zmarłych. O pamięci bliskich świadczy np. pomnik jednego z czeskich żołnierzy pochowanego na cmentarzu nr 67. w Ropicy Górnej. Stosunkowo niedawno rodzina poległego wstawiła na cmentarz nową tablicę nagrobną razem ze zdjęciem- uwieńczeniem pomnika jest wykonana z blachy żołnierska czapka.


Cmentarz wojskowy nr 13 Cieklin

Cmentarz wojskowy nr 13 w Cieklinie
Pochowanych: 103 żołnierzy armii rosyjskiej


Fot. Krzysztof Kusiak, 2014 r.






W trakcie operacji pod Gorlicami-Tarnowem doszło do wielu zaciętych potyczek. Jedna z nich rozegrała się w Cieklinie w dniach 4-5 maja. w tej miejscowości wycofujący się Rosjanie wywiesili białe flagi sygnalizując gotowość poddania się. Gdy zbliżali się do nich żołnierze niemieccy Rosjanie niespodziewanie otworzyli ogień z zamaskowanego karabinu maszynowego. Niemcy ponieśli duże straty, lecz ostatecznie bitwę tę wygrali. Pamiętni podstępu rosyjskiego nie mieli zamiaru brać już jeńców, a pochowanych na tym cmentarzu 102 żołnierzy rosyjskich padło po potyczce na bagnety w pobliskim potoku Pauszka.
103-cim żołnierzem spoczywającym w tej mogile jest niejaki szeregowy armii rosyjskiej Iwan Czechowicz. Był on żołnierzem. który po dostaniu się do niewoli wraz z innymi jeńcami pracował przy budowie tutejszych cmentarzy. Po wykonaniu prac zachorował na suchoty i pozwolono mu pozostać we wsi. Opiekował się tutejszymi mogiłami rosyjskich żołnierzy, aż do roku 1917 r. Mieszkańcy wsi jeszcze długo pamiętali jego charakterystyczną postać- niezwykle wysoki, przeraźliwie chudy, z długą siwą brodą wzbudzał strach, gdyż nocą widywano go na żołnierskich grobach. Zachodził również do domów żebrząc o wyżywienie lub schronienie. Po jego śmierci w 1917 r. miejscowa ludność postanowiła pochować go razem z towarzyszami broni na cmentarzu nr 13.

Cmentarz wojskowy nr 16 Osobnica

Cmentarz wojskowy nr 16 Osobnica
Pochowanych: 283 żołnierzy armii niemieckiej, 65 żołnierzy armii rosyjskiej

Fot. Anna Kusiak, 2008 r.





Cmentarz wojskowy nr 60 Magura - Przełęcz Małastowska


Cmentarz Wojskowy nr 60 Magura - Przełęcz Małastowska
Pochowanych: 174 żołnierzy armii austro-węgierskiej
4 mogiły zbiorowe i 63 pojedyncze

Fot. Anna Kusiak, 2008 r.